lundi 10 août 2020

Le site archéologique du Fâ

Situé dans le département de la  Charente-Maritime, le site archéologique du Fâ fut remarquablement fouillé et documenté. Son actuelle mise en valeur est un modèle. 
Un remarquable dossier pédagogique existe, qui comprend une présentation archéologique et historique précise : https://www.fa-barzan.com/wp-content/uploads/2019/06/Dossier-pedagogique-2018-2019.pdf

Voici quelques photos de la maquette qui reconstitue la zone d'habitation, et quelques photos des objets reconstitués par  l'archéologie expérimentale.
Enfin, et ce n'est pas négligeable de nos jours, l'accueil est assuré par des passionnés, universitaires, faisant preuve d'une compétence et d'une amabilité rares. 





Nous voici dans la tente d'un légionnaire.


Près du vexillum : le cep du centurion. 




Enfin, la reconstitution d'une section de tuyauterie en poterie. 






samedi 13 juin 2020

Basilique Santo Martino ai Monti


Pour les amoureux de la Rome secrète et souterraine, cette église ancienne, d'abord titulus, c'est-à-dire demeure d'un particulier qui la prêtait pour le culte, représente une visite pleine de charme et de tranquillité. Les gardiens sont d'agréables retraités, et  rares sont les visiteurs. 
J'espère qu'on voudra bien me pardonner les maladresses de traduction : le livre d'Ivana della Portella n'a pas de version française. Les photographies sont personnelles.  


Sorvegliata dalle torri dei Capocci, la basilica di San Martino ai Monti svetta con la sua abside in cima all’Esquilino, fondando le sue radici massicci blocchi di tufo delle mura di Servio. E costituisce, con il suo particolare assetto, uno dei tipici esempi romani di quel continuum storico-architettonico che dall’epoca imperiale giunge sino a oggi.
La stratificazione dei livelli – che parte dagli inizi del III sec. d.C. – risulta di notevole interesse per la storia del cristianesimo primitivo, poiché, probabilmente, fu qui che sorse l’originario titulus Equitii, ovvero la prima chiesa titolare di Equizio.
Il titolo di Equizio occupa il sottosuolo della chiesa di san Martino ai Monti ed è raggiungibile dalla cripta. Tuttora è incerto se si sia impiantato su un edificio preesistente (alcuni ipotizzano un mercato coperto) o se, invece, sia sorto, nel III secolo, per esigenze del culto. Le prime notizie al riguardo provengono dal liber pontificalis, il quale ci informa che si tratta di un titolo costantiniano legato al nome del pontefice Silvestro i cui noti prodigi sono illustrati nel vivace svolgimento narrativo degli affreschi dell’oratorio dei Santi Quattro Coronati. Le ultime citazioni risalgono al secolo VIII, indi, per vario tempo, la memoria di questo titolo originario si perse. Fu soltanto in occasione dei restauri secenteschi che, l’allora priore del monastero di San Martino disvelò il sepolto titolo descrivendone in maniera minuziosa tutta la decorazione. L’eco del ritrovamento fu tale che il cardinale Barberini decise di far eseguire copia di tutti gli affreschi in un codice che si conserva nella Biblioteca Vaticana.
L’area sotteranea si presenta in forma di rettangolo irregolare con l’asse orientato quasi in direzione est-ovest. Due file di grossi pilastri sud-dividono l’aula in undici vani nei quali è possibile rintracciare tre tipi di muratura, corrispondenti ad altrettanti tempi di edificazione. In realtà, l’aula originariamente non doveva presentarsi così suddivisa, ma con un grande salone rettangolare coperto da una pavimentazione musiva a tessere bianche e nere con motivo a scacchiera (ancora oggi visibile in alcuni punti). Il tutto era rivestito d’intonaco affrescato e contiguo a un cortile (oggi in parte visibile sul nord-ovest). Il complesso si estendeva poi per altri due piani superiori (in seguito demoliti) di cui uno sotterraneo. Poteva trattarsi di un caseggiato, forse una insula con appartamenti di lusso, o di un mercato coperto. A un certo punto l’edificio ebbe una profonda trasformazione in senso cristiano. Brani ad affresco con scene della vita di Cristo decorarono quegli ambienti e tutta una suppelletile marmorea rivestì l’interno.

Portella I. della, Roma sotteranea, Roma, Arsenale Editrice, 2012, p. 132 et 134.

Gardée par les tours des Capocci, la basilique de San Martino ai Monti dresse son abside au sommet de l'Esquilin, faisant reposer ses fondations  sur les blocs massifs de tuf des murs de Servius. Et elle constitue, avec sa structure particulière, l'un des exemples romains typiques de cette continuité historique architecturale qui va de l'époque impériale jusqu'à nos jours.
La stratification des niveaux - qui commence au début du troisième siècle av. J.C. - présente un intérêt considérable dans l'histoire du christianisme primitif, car c'est probablement ici que naquit le titulus Equitii d'origine, ou la première église d'Equizio. La maison religieuse (titulus) d'Equitus occupe le sous-sol de l'église de San Martino ai Monti et est accessible depuis la crypte. On ne sait toujours pas si elle a été implantée sur un bâtiment préexistant (certains historiens supposent sur un marché couvert) ou si elle est apparue, au IIIe siècle, pour les besoins du culte. Les premières informations à cet égard proviennent du liber pontificalis, qui nous informe qu'il s'agit d'une maison religieuse de l’époque constantinienne liée au nom du Pape Silvestre, dont les prodiges bien connus sont illustrés dans les fresques narratives très vivantes de l'oratoire du Santi Quattro Coronati. Les dernières informations remontent au VIIIe siècle, puis, à différentes époques, la mémoire de ce titulus original s'est perdue. Ce n'est qu'à l'occasion des restaurations du XVIIe siècle que le prieur d'alors du monastère de San Martino a révélé le titulus enterré en décrivant sa décoration dans les moindres détails. L'écho de la découverte a été tel que le cardinal Barberini a décidé de faire copier toutes les fresques dans un livre conservé à la Bibliothèque du Vatican.
 La zone souterraine a une forme rectangulaire irrégulière avec l'axe orienté presque est-ouest. Deux rangées de grands piliers divisent la salle principale en onze pièces dans lesquelles il est possible de retrouver trois types de maçonnerie, correspondant à autant d’époques  de construction. En réalité, la salle principale ne devait pas être aussi divisée à l'origine, mais avec une grande salle rectangulaire recouverte d'un sol en mosaïque faite de tesselles noires et blanches en damier (encore visible à certains endroits aujourd'hui). Le tout était recouvert de plâtre orné de fresques, attenant à une cour (aujourd'hui partiellement visible au nord-ouest). Le complexe s'est ensuite étendu à deux autres étages supérieurs (démolis plus tard), dont l'un est souterrain. Cela aurait pu être un immeuble, peut-être une insula avec des appartements de luxe, ou un marché couvert. À un moment donné, le bâtiment a subi une profonde transformation pour le rendre d’aspect chrétien. Des fresques avec des scènes de la vie du Christ décoraient ces pièces et un revêtement en marbre couvrait l’intérieur.



La situation de la basilique dans l'ensemble du quartier (source : Boaga 1983)


Davant l'autel : l'entrée de la crypte ; en pointillés, le souterrain qui conduit à la basilique du IIIe siècle. 


(Source : Boaga 1983.)




































Aillon J.d'Rome 1202 : Les Aventures de Guilhem d'Ussel, chevalier troubadour, Paris,  Flammarion, 2013. 
Boaga E., "Il complesso titolare di S. Martino ai Monti in Roma", in Fois M, Litva F., Monachino V. (ed), Dalla Chiesa antica alla Chiesa moderna, Miscellanea per il 50° della facolta di storia ecclesiastica della Pontificia Universita Gregoriana, Roma,  Gregorian Biblical Bookshop, 1983, p.  1-17.
Coarelli F., Guida archeologica di Roma, Roma, Mondadori, 1974, p. 206.
Landart PSur les traces de Rome, Rome, 2014, p. 283 et seq.
Portella I. dellaRoma Sotterranea, Roma, Arsenale Editrice, 2012, p.132-134.
Stendhal, Promenades dans Rome.  

lundi 27 avril 2020

Codex Mussolini


En septembre 2016,  plusieurs agences de presse annoncèrent hâtivement que des archéologues venaient de découvrir sous l'obélisque du Foro italico, à Rome, le testament politique de Musolini, rédigé en latin ; il était au secret depuis 84 ans.
Renseignement pris, je découvrais qu'il n'y avait jamais eu de fouilles archéologiques au Foro Italico, encore moins sous l'obélisque qui pèse 300 tonnes ; quant au testament politique, il était bien rédigé en latin, mais si peu secret que 2 organes de presse fascistes l'avaient publié en 1932, et que des concours de traduction  avaient eu lieu dans les lycées à l'époque.
Depuis, les journaux ont rectifié ces approximations, quelquefois en antidatant les articles désormais disponibles sur le net (par exemple  https://www.bbc.com/news/world-europe-37230455). Mais on peut encore lire des erreurs  manifestes, comme  ici  par exemple :
https://www.ilprimatonazionale.it/cronaca/mussolini-messaggio-posteri-49642/ : "La scoperta del testo (scritto in latino), scritto su pergamena, è opera di due studiosi olandesi, Bettina Reitz-Joosse dell'università di Groninga e Han Lamers dell'università di Lovanio, che lo hanno trovato seppoloto insieme a monete d'oro nel basamento del monumento, realizzato nel 1932 in occasione dei 10 anni dalla marcia su Roma. "
Tout ce bruit fut provoqué par une publication de deux  chercheurs néerlandais : Lamers Han, Reitz-Joosse Bettina, The Codex Fori Mussolini : A Latin Text of Italian Fascism, London, New York, Bloomsbury Academic, 2016. Jeunes chercheurs en histoire et en latin, ils ont ainsi assuré leur entrée dans les médias, et fortement accéléré leur carrière.
Les deux auteurs de l'ouvrage ont, à juste titre, beaucoup commenté le choix du monument, un obélisque, le replaçant dans la tradition architecturale romaine antique. Le transport du monolithe, en une seule pièce, fut un exploit que le latin du codex détaille d'ailleurs ; mais Lamers et Reitz-Joosse n'ont pas effectué le rapprochement de cette odyssée lithique, suivie par toute l'Italie de l'époque grâce aux actualités filmées,  avec le transport du rocher sur lequel, au XVIIIe siècle, le tsar Pierre le Grand fit installer sa statue équestre. De même, on se demande pourquoi ils ont omis de commenter cette baroque cérémonie d'enfouissement : les familiers de l'histoire romaine antique savent que le Forum Romanum fut de nombreuses fois le lieu d'enfouissements religieux. 
Quoi qu'il en soit, leur ouvrage est intéressant, notamment parce qu'il présente une version complète du Codex en latin, oeuvre d'un éminent latiniste de l'époque, Aurelio Giuseppe Amatucci (1867-1960), spécialiste de Plaute, et qui ne semble pas avoir souffert après-guerre de son passé fasciste. Pour l'anecdote, une rue existe encore à son nom dans le sud-ouest de Rome. Le Codex a été publié 4 fois dans les années 1930 : 2 fois dans des publications pour la jeunesse de l'organisation des Balillas, et 2 fois dans la célèbre revue pédagogique italienne Scuola e cultura (qui deviendra après-guerre Cultura e scuola). Le Codex, ce que nos auteurs néerlandais n'ont pas assez analysé non plus, est donc une production didactique destinée à la jeunesse fasciste contemporaine du Duce, mais aussi à la jeunesse future.
Voici, après les photographies,  le texte latin, dont j'ai parfois un peu modifié la ponctuation ou quelques mots. 

L'inauguration de l'obélisque, en 1932.
L'obélisque, à l'époque fasciste. 
En juillet 2019.

Rome, juillet 2019. 

Codex fori Mussolini

Magnus ab integro saeclorum nascitur ordo

Virgilius, Ec. IV, 5.

Bellum maxime omnium memorabile quae unquam gesta essent ab anno MCMXIV ad annum MCMXVIII tota paene Europa exarsit, quod, cum et aliae gentes vel armis vel opibus pugnantes adiuvissent fereque omnes anxia mente fuissent, totius orbis terrae bellum factum atque appellatum est.

Huic quidem bello Itali, quamvis paulo ante tot post casus hostibus devictis tyrannisque expulsis denique in populi unius corpus liberi coaluissent seseque vix firmassent, cum populis qui pro rei publicae salute iure ac legitime, sed tum incerto Marte, pugnarent interesse statuerunt atque patriae fines ex aliorum dominatu vindicare. Veterum autem malorum memores et qua sunt virtute atque humanitate asperrima quaeque perpessi neque vitae neque impensae pepercerunt ubi sociisque victoriam comparerent, quam ingenti hostium exercitu profligato egregiam denique sunt adepti.

Sed hominum qui tum Italorum publicis rebus praeerant, alii ad civium vel exterarum gentium ambitiosas voluntates nimis pavidi, alii opinionum commentis deliri, utpote qui vel omnia civibus tribuerent nihil patriae vel patriam ipsam omnino esse negarent, pessime tam praeclara tantoque sanguine parva victoria usi Italiam in summum discrimen adduxerunt ut optimus quique civis eius saluti jam desperaret.

Ea tempestate caelesti quodam nutu atque numine VIR exstitit, qui singulari acie ingeni animoque firmissimo praeditus et ad omnia fortia facienda ac patienda paratus, non solum res inclinatas eversasque in pristinum restituere sed etiam Italiam illam, quam veteres Romani orbis terrarum lumen effecissent, Italis reddere divina mente concepit consiliisque facta adaequare est aggressus. Qui vir fuit

BENITUS MUSSOLINI.

Hic quidem cum primum patriae caritate victus bellum civibus acriter suasisset, deinde miles strenue in acie pugnasset sanguinemque effudisset, victoria parta fasces, qui veterum Romanorum pristinas virtutes adumbrarent, instaurandos decrevit atque instauravit.

Inter omnes quidem satis constat BENITUM MUSSOLINI, ex quo summam rerum suscepit, cum cives omnes suo sagaci subtilique sensu Italae gentis virtutum captos secum traheret, effecisse ut ii quam maximas utilitates ex belli victoria caperent atque inter ceteras gentes honestissimum locum obtinerent. Nec ullum fugit Illum diuturna controversia dirempta rei publicae Summi Romani Pontificis amicitiam iusto foedere conciliasse, patriae exercitum ornatissimum cum maritima et aeria classe quam optime instructa comparasse legemque tulisse ut qui aliquam artem profiterentur itemque fabricatores ac fabri omnes in collegia vel societates coirent, quae tamen cum re publica arte cohaerent ne causa esset quare odiis inter sese ac simultatibus conflictarentur et cum omnium civium detrimento in suis studiis atque operibus cessarent.

Praeterea puerorum et adulescentium disciplinam novis legibus et peropportunis institutis moderatus est, artium studia atque doctrinas omnino provexit ; Italiae urbes, in primis Romam, magnificis iisque utilibus aedificis exornandas, quam plurimas vias muniendas, cum omnium temporum tum maxime antiquitatis monumenta reficienda vel effodienda curavit. Agri culturae autem prospexit atque consuluit ita ut loca diu inculta et pestifera brevi feracia ac salubria fierent ; colonias armis praescriptique firmavit ; Italorum nummo stabile pretium fecit eosque quantum potuit angustiis, quibus ceterae gentes laborant, levavit.

Neque vero, cum tot tantaque negotia sustineat, celebrari vel tantum enumerari possunt singula quae gesserit ut res Italas omnino tutaretur, legibus emendaret, moribus ornaret utque cives omnes in officio contineret.

Denique tanti VIRI salubri consilio, summa prudentia, certissima voluntate, peropportuna opera rem publicam nunc demum habemus quae nulla erat a.d. V Kaal. Nov. a. MCMXXII, cum regnante Victorio Emanuelle III Itali sibi Italiam obtinuerunt novusque ab integro saeculorum ordo eis natus est. 

*

Qui ut in perpetuum continuaretur pueros, puellas, adulescentes in nova luce atque fere in patriae ipsius sinu educandos esse VIR ille sensit, qui omnia considerat atque providet. Lex igitur a. MCMXXVI (IV) lata acceptaque est ut Italiae pubes, dummodo parentes consentirent, in sodalicia coiret et aetatis atque sexus ratione habita « Balilla », « Avanguardisti », « Piccole Italiane », « Giovani Italiane » fieret. Instituta igitur est quae « Opera Nazionale Ballila » appellatur, eique Renatum Ricci DVX praefecit.

Hic quidem Vir Carariae natus et miles voluntarius bello, quod supra memoravimus, interfuerat et in Flumeta legione postea militaverat et in republica reficienda renovandaque cum primis BENITUM MUSSOLINI sectatus erat.

Tunc vero, cum tanti momenti rei sibi curam suscepisset, effecit ut quam optime perficeretur saluberrimum DUCIS consilium.

Quod Itali mirari certatim liberos his Lictoriis sodaliciis quotannis inscribendos curaverunt ut ea iam ex multis milibus puerorum, puellarum, adulescentium constent. Quorum animi tutis praeceptis, optimis libris, musica arte, peopportunis sermonibus, terrestribus maritimisque peregrinationibus, ceteris rebus a praeceptoribus, sacerdotibus, praefectis ad illam absolutam patriae imaginem informantur, quam DUX ante oculos Italorum cotidie non verbis sed rebus ipsis delineat adumbratque ; corpora autem multa atque varia exercitatione, gymnicis ludis, sollemnibus certaminibus firmantur nec solum inter strepitus urbium celebrium, sed etiam, ut fieri potest, in remotissimis pagis et apud exteras gentes ubicumque Italie pubes est, eorumque agminum concentus patriam per DUCEM servatem canentium ad praeclara facinora optimi cujusque animum excitant invidosque inimicosque Italici nominis docent Italiam futuram esse, non fuisse.

Sed ille alacer DUCIS consili effector, Renatus Ricci, dum haec parat maturatque, Romae aedificandum esse vidit operum corpus, quae cum ad tam providum consilium perficiendum essent utilia, tum in primis res a DUCE mire gestas memoriae proderent.

Locus est amoenissimus inter Montem Marium et flumen Tiberim ; ibi stadia duo , quorum alterum amplitudine, alterum candore marmorum insigne, aedificata instructaque sunt, praeterea palaestrae, piscinae, hippodromi, exedrae, bibliothecae, theatra, nemora, horti, ambulationes, in quibus mentes doctrinarum litterarumque studiis, corpora adsiduis exercitationibus educarentur, animi variis oblectationibus recrearentur solemniaque certamina ederentur.

Inde Forum Mussolini exstitit ; ibique « Lictoria Academia », in qua instituuntur illi qui iuventutis sodaliciis praesint quique una cum litterarum doctrinarumque praeceptoribus Italiae pubis animos ad rectum fingant atque conforment illam Mussolini praeclaram sententiam affectantes « Libro e moschetto ».

Quo vero studio, quibus adsiduis conatibus, qua anxia cura Carariae montes longe lateque temptati atque pervestigati sint ut marmor reperiretur ex quo obeliscus monolithus DUCI dicaretur haud facile enarrari potest. Denique candida moles, quae in altitudinem LX, in latitudinem X fere pedes egrederetur, reperta est solisque lumine refulsit. Sed hujus inventionis gaudio nova cura successit, cum moles illa ex monte in aequum, Cararia Romam transvehenda esset. Quod quidem nulla antea gens nisi Romani perfecerant ; neque qua ratione Romani perfecerint satis constat. Vicit tamen architectorum nostrorum acre ingenium, fabrorum singularis peritia, omnium patriae DUCISQUE ingens amor. Quo factum est ut illa moles ferro lignoque mira arte contexto inclusa fabris molientibus viam primum ex monte in urbem atque ex urbe ad mare inter civium, qui floribus ornaverant, gratulationes precesque veheretur, deinde duobus iunctis novo artificio ratibus, quae inter se onus illud XII fere pondo acciperent atque transveherent, quam diffillimo cursu mari Tyrrheno et per flumen Tiberim Romam ad divi Pauli portum peveniret.

In divi Pauli portu quinque fere menses stetit navigium illud, cui nomen « Apuanum » inditum erat, dum flumen augeret. Denique a.d. X Kal. Dec. a. MCMXXX ad Farnesinam adduxerunt atque opportunam tempestatem nacti obeliscum exposuerunt. Qui, a.d. V Kal. Nov. a. X a. fasc. Instaur. machinis instrumentisque idoneis basi quadratae impositus, altitudine pedum fere CXXX, cuspide aurea, marmoris candore ceteros omnes vincit.

Stat in ipso aditu Fori Mussolini et patriae fata per DUCEM renovata, DUCIS in patriam excelsum invictumque animum, civium erga DUCEM immotam fidem, res per Fasces praeclare gestas in perpetuum consecrabit.

A. d. V Kal. Nov. - Anno MXMXXXII p. Ch.n.,

OB FASC. INSTAUR. DECENNALIA PRIMA

FELICITER

Hic codex membranaceus latine scriptus ab Aurelio Iosepho Amatucci et mira arte ab Henrico Brignoli Romae pictus in officina Nestoris Leoni positus est in basi obelisci monolithi Fori Mussolini a.d. V Kal. Nov.-Anno MCMXXXII p.Chr.n.


_____________________________________________________________